Καμία ρηματική διακοίνωση δεν υποδεικνύει σιωπηρή ή de facto (εκ των πραγμάτων) συμφωνία για τις θαλάσσιες ζώνες

Μπάμπης Παπασπύρος

Ένα ιδιαίτερα σημαντικό προηγούμενο από την απόφαση του ITLOS στην υπόθεση Μπανγκλαντές–Μιανμάρ του 2012.

Στις διεθνείς σχέσεις, η διπλωματική επικοινωνία μεταξύ δύο κρατών, μέσω των Υπουργείων Εξωτερικών, αποτελεί συνήθη πρακτική. Οι ρηματικές διακοινώσεις (Notes Verbales) χρησιμοποιούνται για την ενημέρωση, τη γνωστοποίηση θέσεων, την υποβολή αιτημάτων, τη διατύπωση αντιρρήσεων και τη διατήρηση της διπλωματικής επικοινωνίας.

Ωστόσο, υπάρχει μια ουσιώδης διάκριση που δεν πρέπει να παραβλέπεται: Η αποστολή ή η παραλαβή μιας ρηματικής διακοίνωσης δεν ισοδυναμεί με αποδοχή των θέσεων του αποστολέα, ούτε δημιουργεί αυτομάτως συμφωνία για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.

Αυτό δεν αποτελεί απλώς μια θεωρητική νομική προσέγγιση. Έχει κριθεί στην πράξη από το Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας (ITLOS).

Το προηγούμενο Μπανγκλαντές–Μιανμάρ

Για δεκαετίες, το Μπανγκλαντές και η Μιανμάρ (πρώην Βιρμανία) διαφωνούσαν για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών τους στον Κόλπο της Βεγγάλης. Η διαφορά αφορούσε τα χωρικά ύδατα, την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) και την υφαλοκρηπίδα, συμπεριλαμβανομένου του τμήματος πέραν των 200 ναυτικών μιλίων.

Η υπόθεση οδηγήθηκε στο ITLOS, το οποίο εξέδωσε την απόφασή του στις 14 Μαρτίου 2012.

Κατά την εξέταση της υπόθεσης, το Δικαστήριο αξιολόγησε, μεταξύ άλλων, δύο συγκεκριμένα διπλωματικά περιστατικά:

- Τη δήλωση του Υπουργού Εξωτερικών της Μιανμάρ, στις 19 Νοεμβρίου 1985, κατά τον έκτο γύρο διαπραγματεύσεων μεταξύ των δύο χωρών.

- Τη ρηματική διακοίνωση (Note Verbale) της 16ης Ιανουαρίου 2008, την οποία το Υπουργείο Εξωτερικών της Μιανμάρ απηύθυνε στο Υπουργείο Εξωτερικών του Μπανγκλαντές.

Το δεύτερο περιστατικό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Το Μπανγκλαντές υποστήριξε ότι η συγκεκριμένη διακοίνωση, με την οποία η Μιανμάρ γνωστοποιούσε την πρόθεσή της να πραγματοποιήσει ερευνητικές εργασίες εκατέρωθεν της υπό συζήτηση γραμμής, αποτελούσε ουσιαστικά αναγνώριση της οριοθέτησης που είχε περιγραφεί στα Συμφωνημένα Πρακτικά του 1974.

Η Μιανμάρ, από την πλευρά της, υποστήριξε ότι επρόκειτο για αίτημα συνεργασίας και όχι για αίτημα συναίνεσης, επισημαίνοντας μάλιστα ότι στη διακοίνωση αναφερόταν ρητά πως οι δύο χώρες δεν είχαν ακόμη οριοθετήσει τα θαλάσσια σύνορά τους.

Τι αποφάσισε το Δικαστήριο;

Στην παράγραφο 116 της απόφασής του, το ITLOS εξέτασε ειδικά τη δήλωση του 1985 και τη ρηματική διακοίνωση του 2008.

Το συμπέρασμά του ήταν απολύτως συγκεκριμένο: Η δήλωση και η ρηματική διακοίνωση δεν υποδεικνύουν σιωπηρή ή de facto συμφωνία εκ μέρους της Μιανμάρ σχετικά με τη γραμμή που περιγραφόταν στα Συμφωνημένα Πρακτικά του 1974.

Το Δικαστήριο εξήγησε ότι, στην πρώτη περίπτωση, ο Υπουργός Εξωτερικών της Μιανμάρ είχε θέσει ως προϋπόθεση την ταυτόχρονη διευθέτηση όλων των ζητημάτων οριοθέτησης μέσω ενός ενιαίου εγγράφου.

Στη δεύτερη περίπτωση, η ίδια η ρηματική διακοίνωση υπογράμμιζε ότι οι δύο χώρες δεν είχαν ακόμη οριοθετήσει τα θαλάσσια σύνορά τους και ότι το αίτημα συνεργασίας υποβαλλόταν στο πλαίσιο των σχέσεων καλής γειτονίας.

Το Δικαστήριο προχώρησε ακόμη περισσότερο.

Στην παράγραφο 117 επικαλέστηκε τη νομολογία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (ICJ), σύμφωνα με την οποία:

«Η απόδειξη μιας σιωπηρής νομικής συμφωνίας πρέπει να είναι πειστική» (Evidence of a tacit legal agreement must be compelling).

Και στην παράγραφο 118 κατέληξε ότι τα στοιχεία που παρουσίασε το Μπανγκλαντές δεν επαρκούσαν για να αποδειχθεί η ύπαρξη σιωπηρής ή de facto συμφωνίας οριοθέτησης της αιγιαλίτιδας ζώνης.

Τι σημαίνει αυτό για τις σημερινές εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο;

Το συγκεκριμένο προηγούμενο έχει ιδιαίτερη σημασία για την αξιολόγηση των διπλωματικών ενεργειών που αφορούν ερευνητικές δραστηριότητες, ηλεκτρικές διασυνδέσεις, υποθαλάσσια καλώδια και έργα υποδομών σε περιοχές όπου υπάρχουν επικαλυπτόμενες θαλάσσιες διεκδικήσεις.

Μια ρηματική διακοίνωση προς τρίτο κράτος, με την οποία γνωστοποιείται η πρόθεση πραγματοποίησης ερευνών ή εκτέλεσης ενός έργου, δεν συνιστά από μόνη της συμφωνία οριοθέτησης μεταξύ των ενδιαφερόμενων κρατών.

Ούτε η παραλαβή μιας τέτοιας διακοίνωσης από το Υπουργείο Εξωτερικών μιας τρίτης χώρας αποδεικνύει αυτομάτως ότι αυτή αποδέχεται τη θαλάσσια γραμμή που ενδεχομένως περιγράφεται ή υπονοείται στο σχετικό έγγραφο.

Ακόμη περισσότερο, η διπλωματική ενημέρωση για την εκτέλεση ενός έργου δεν πρέπει να συγχέεται με τη συναίνεση σε μια συγκεκριμένη θαλάσσια οριοθέτηση.

Βεβαίως, κάθε περίπτωση κρίνεται με βάση το περιεχόμενο των εγγράφων, τις περιστάσεις, τις δηλώσεις των κρατών και τη συνολική συμπεριφορά τους. Δεν υπάρχει ένας απόλυτος κανόνας ότι μια ρηματική διακοίνωση δεν μπορεί ποτέ να συμβάλει στην απόδειξη νομικής συμφωνίας. Απαιτούνται όμως σαφή και πειστικά στοιχεία.

Το ουσιαστικό δίδαγμα

Η απόφαση του ITLOS του 2012 υπενθυμίζει μια θεμελιώδη αρχή του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας: η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών δεν τεκμαίρεται εύκολα.

Δεν δημιουργείται με απλή διπλωματική αλληλογραφία, δεν προκύπτει αυτομάτως από την ενημέρωση ενός τρίτου κράτους και δεν αποδεικνύεται μόνο από την απουσία αντίδρασης σε μια ρηματική διακοίνωση.

Άλλο η διπλωματική ενημέρωση, άλλο η συνεργασία, άλλο η συναίνεση και εντελώς διαφορετικό ζήτημα η νομικά δεσμευτική συμφωνία οριοθέτησης.

Αυτό είναι ένα προηγούμενο που αξίζει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη σε κάθε συζήτηση για τις θαλάσσιες ζώνες και τις διπλωματικές κινήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η νομική σημασία μιας διπλωματικής πράξης δεν κρίνεται από τον τίτλο της ή από τις ερμηνείες που της αποδίδουν τρίτοι, αλλά από το πραγματικό περιεχόμενο, τις προϋποθέσεις και τις έννομες συνέπειές της.