Απόστρατοι αξιωματικοί: Πώς τα Υπουργεία Άμυνας μεγάλων χωρών αξιοποιούν την εμπειρία τους μετά την αποστρατεία

Μπάμπης Παπασπύρος

Τι συμβαίνει με έναν αξιωματικό όταν ολοκληρώσει τη στρατιωτική του σταδιοδρομία; Σε αρκετές χώρες, η αποστρατεία δεν σημαίνει υποχρεωτικά και οριστική αποχώρηση από τον αμυντικό μηχανισμό. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία μιας δεύτερης επαγγελματικής διαδρομής, αυτή τη φορά σε πολιτικές θέσεις του Υπουργείου Άμυνας, σε επιτελικούς οργανισμούς, σε υπηρεσίες εξοπλισμών, σε ερευνητικά κέντρα και σε συμβουλευτικά όργανα.

Οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία, η Γερμανία και το Ισραήλ έχουν αναπτύξει διαφορετικούς μηχανισμούς αξιοποίησης πρώην στελεχών των Ενόπλων Δυνάμεων.

Το κοινό στοιχείο είναι ότι αναγνωρίζουν πως η πολυετής επιχειρησιακή εμπειρία, η διοίκηση μεγάλων οργανισμών, η γνώση των οπλικών συστημάτων και η εξοικείωση με τις διαδικασίες του αμυντικού σχεδιασμού αποτελούν κεφάλαιο που δεν πρέπει να χάνεται με την αποστρατεία.

ΗΠΑ: Οι απόστρατοι ως στελέχη, ειδικοί σύμβουλοι και μέλη επιτροπών

Στις Ηνωμένες Πολιτείες υπάρχει θεσμικό πλαίσιο που επιτρέπει την επαναπρόσληψη αποστράτων σε πολιτικές θέσεις του Department of Defense (DoD).

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο νόμος 5 U.S.C. §3326, ο οποίος ρυθμίζει την πρόσληψη αποστράτων σε πολιτικές θέσεις του Υπουργείου Άμυνας. Για τις πρώτες 180 ημέρες μετά την αποστρατεία απαιτείται ειδική έγκριση ή η συνδρομή συγκεκριμένης νόμιμης εξαίρεσης. Παράλληλα, προβλέπονται εγγυήσεις ώστε να μην παρακάμπτονται οι διαδικασίες επιλογής και οι υπηρετούντες πολιτικοί υπάλληλοι

Επιπλέον, το αμερικανικό σύστημα αξιοποιεί αποστράτους σε συμβουλευτικές επιτροπές του Υπουργείου Άμυνας.

Σημαντική είναι και η δυνατότητα αξιοποίησης αποστράτων (Αξκων & Υπαξκων) σε πολιτικές διοικητικές θέσεις, με την απαραίτητη προϋπόθεση ότι τηρούνται οι κανόνες ασφαλείας  των Ενόπλων Δυνάμεων.

Εδώ υπάρχει μια κρίσιμη διάσταση: η στρατιωτική εμπειρία είναι πολύτιμη, αλλά δεν υποκαθιστά την ανάγκη πολιτικής εποπτείας και θεσμικών ισορροπιών.

Ηνωμένο Βασίλειο: Επαναπρόσληψη αποστράτων ως πολιτικών υπαλλήλων του MOD

Το βρετανικό παράδειγμα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, διότι υπάρχει συγκεκριμένη αναφορά σε οργανωμένη αξιοποίηση αποστράτων  ως πολιτικών υπαλλήλων του Υπουργείου Άμυνας.

Σε κοινοβουλευτική συζήτηση στη Βουλή των Λόρδων, στις 23 Ιουνίου 1999, η βρετανική κυβέρνηση περιέγραψε τη λειτουργία του Retired Officer Group.

Πρόκειται για πρώην στρατιωτικούς αξιωματικούς που επαναπροσλαμβάνονταν ως πολιτικοί υπάλληλοι του Ministry of Defence, ως ειδικοί σύμβουλοι σε κοινοβουλευτικές επιτροπές άμυνας, σε θέσεις οι οποίες απαιτούν συγκεκριμένη στρατιωτική εμπειρία.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία: το βρετανικό Υπουργείο αναγνώριζε ότι ορισμένες θέσεις δεν μπορούσαν να καλυφθούν αποτελεσματικά χωρίς ανθρώπους που είχαν υπηρετήσει στις Ένοπλες Δυνάμεις και γνώριζαν από πρώτο χέρι τις επιχειρησιακές ανάγκες.

Σήμερα, το βρετανικό MOD διαθέτει επίσης διαδικασίες αξιοποίησης ειδικών και πολιτικού προσωπικού, ενώ εφαρμόζει αυστηρούς κανόνες για τις επαγγελματικές δραστηριότητες πρώην  στελεχών, ώστε να αποφεύγονται συγκρούσεις συμφερόντων και αθέμιτη χρήση διαβαθμισμένων πληροφοριών.

Το παράδειγμα είναι χρήσιμο για μια χώρα που θέλει να διατηρήσει την τεχνογνωσία των αποστράτων της, χωρίς να δημιουργεί ανεξέλεγκτες ή προσωποπαγείς θέσεις.

Γαλλία: Από τη στρατιωτική σταδιοδρομία στη δημόσια διοίκηση και στους αμυντικούς οργανισμούς

Η Γαλλία διαθέτει οργανωμένο σύστημα επαγγελματικής μετάβασης των στρατιωτικών προς την πολιτική απασχόληση.

Το Défense Mobilité, υπηρεσία του Υπουργείου Ενόπλων Δυνάμεων, υποστηρίζει την επαγγελματική μετάβαση στρατιωτικών και πρώην στρατιωτικών προς τη δημόσια διοίκηση και τον ιδιωτικό τομέα.

Η υπηρεσία εξυπηρετεί ετησίως περισσότερους από 14.000 στρατιωτικούς και πρώην στρατιωτικούς, παρέχοντας επαγγελματικό προσανατολισμό, κατάρτιση και διασύνδεση με εργοδότες

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η δυνατότητα πρόσβασης πρώην στρατιωτικών σε θέσεις της δημόσιας διοίκησης μέσω του άρθρου L.4139-2 του γαλλικού Κώδικα Άμυνας.

Το σύστημα επιτρέπει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και μετά από διαδικασία επιλογής, την πρόσβαση σε πολιτικές θέσεις του Δημοσίου, ακόμη και χωρίς την τυπική διαδικασία διαγωνισμού που ισχύει για άλλες κατηγορίες υποψηφίων.

Ανάλογα με τα προσόντα τους, οι πρώην στρατιωτικοί μπορούν να αναλάβουν θέσεις διοικητικής, τεχνικής ή διευθυντικής ευθύνης.

Για το Υπουργείο Άμυνας αυτό σημαίνει ότι μπορεί να διατηρεί στο ευρύτερο δημόσιο αμυντικό οικοσύστημα στελέχη με εμπειρία στη διοίκηση, στην εφοδιαστική υποστήριξη, στην τεχνική διαχείριση και στις στρατιωτικές διαδικασίες.

Δεν πρόκειται, βέβαια, για αυτόματη τοποθέτηση κάθε αποστράτου σε θέση του Υπουργείου. Η επιλογή γίνεται με βάση τα προσόντα και τις απαιτήσεις της θέσης.

Γερμανία: Η εμπειρία των πρώην στρατιωτικών στη δημόσια αμυντική διοίκηση

Η Γερμανία έχει μια ιδιαιτερότητα: η διοικητική και εξοπλιστική λειτουργία της Bundeswehr στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό σε πολιτικό προσωπικό, με σαφή θεσμικό διαχωρισμό από τη στρατιωτική διοίκηση.

Η Ομοσπονδιακή Διοίκηση Άμυνας (Bundeswehrverwaltung) διαθέτει χιλιάδες πολιτικούς υπαλλήλους, μηχανικούς, τεχνικούς, διοικητικά στελέχη και ειδικούς σε θέματα εξοπλισμών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Bundeswehr, περίπου 83.000 πολιτικοί εργαζόμενοι υποστηρίζουν σήμερα τον οργανισμό, σε περισσότερα από 50 επαγγελματικά πεδία. Στον τομέα της αμυντικής τεχνολογίας εργάζονται μηχανικοί και τεχνικοί που ασχολούνται με την ανάπτυξη, τις δοκιμές και την προμήθεια στρατιωτικού υλικού.

Παράλληλα, η Γερμανία διαθέτει το Berufsförderungsdienst (BFD), υπηρεσία επαγγελματικής υποστήριξης των στρατιωτικών κατά τη μετάβασή τους στην πολιτική ζωή.

Το σύστημα παρέχει επαγγελματική κατάρτιση, αναγνώριση στρατιωτικών προσόντων και διασύνδεση με εργοδότες, ενώ υπάρχουν και ειδικές διαδικασίες πρόσβασης πρώην στρατιωτικών σε θέσεις του δημόσιου τομέα

Εδώ χρειάζεται μια διάκριση: το γερμανικό σύστημα δεν σημαίνει ότι οι απόστρατοι αξιωματικοί επαναπροσλαμβάνονται μαζικά στο Υπουργείο Άμυνας. Σημαίνει ότι η εμπειρία τους μπορεί να αξιοποιηθεί στη δημόσια διοίκηση, στην τεχνική υποστήριξη και σε συναφείς οργανισμούς, εφόσον διαθέτουν τα απαιτούμενα προσόντα.

Ισραήλ: Οι απόστρατοι ως επικεφαλής του ίδιου του Υπουργείου Άμυνας

Το ισραηλινό μοντέλο παρουσιάζει ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αξιοποίησης αποστράτων σε ανώτατες διοικητικές θέσεις του Υπουργείου Άμυνας.

Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον παράδειγμα είναι ο υποστράτηγος ε.α. Eyal Zamir.

Μετά από 38 χρόνια υπηρεσίας στις ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις, όπου υπηρέτησε σε σημαντικές διοικητικές θέσεις, μεταξύ άλλων ως διοικητής της Νότιας Διοίκησης και υπαρχηγός του Γενικού Επιτελείου, διορίστηκε τον Ιανουάριο του 2023 Γενικός Διευθυντής του Υπουργείου Άμυνας του Ισραήλ.

Ανέλαβε δηλαδή την ανώτατη διοικητική θέση του Υπουργείου, αξιοποιώντας την επιχειρησιακή εμπειρία, τη γνώση των εξοπλισμών και την εξοικείωσή του με τη λειτουργία του αμυντικού μηχανισμού

Αξίζει να σημειωθεί ότι και ο προκάτοχός του, αντιπτέραρχος ε.α. Amir Eshel, πρώην αρχηγός της ισραηλινής Αεροπορίας, είχε αναλάβει τη θέση του Γενικού Διευθυντή του Υπουργείου Άμυνας.

Δεν πρόκειται επομένως για μεμονωμένη περίπτωση.

Το ισραηλινό Υπουργείο Άμυνας διαθέτει επίσης τη Directorate of Defense Research & Development (DDR&D), έναν οργανισμό έρευνας και ανάπτυξης που λειτουργεί με τη συμμετοχή πολιτικού και στρατιωτικού προσωπικού.

Η συγκεκριμένη διεύθυνση αναλαμβάνει την ανάπτυξη νέων αμυντικών τεχνολογιών, τη διαχείριση ερευνητικών προγραμμάτων και τη συνεργασία με την εγχώρια και διεθνή αμυντική βιομηχανία.

Η περίπτωση του Ισραήλ αναδεικνύει μια σημαντική πρακτική: η πολυετής στρατιωτική εμπειρία μπορεί να αξιοποιηθεί και στην πολιτική διοίκηση του αμυντικού μηχανισμού, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλες οι θέσεις πρέπει να καταλαμβάνονται από πρώην στρατιωτικούς.

Τι θα μπορούσε να κάνει η Ελλάδα;

Η σύγκριση των παραπάνω χωρών δημιουργεί ένα ουσιαστικό ερώτημα για την ελληνική αμυντική πολιτική.

Τι συμβαίνει στην Ελλάδα με τους αξιωματικούς που αποστρατεύονται έχοντας συμπληρώσει 35 ή και περισσότερα χρόνια υπηρεσίας, διαθέτοντας υψηλή επιστημονική κατάρτιση, εμπειρία διοίκησης, εξειδικευμένη τεχνογνωσία και γνώση των επιχειρησιακών αναγκών;

Πόσοι από αυτούς αξιοποιούνται συστηματικά από το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας μετά την αποστρατεία τους;

Υπάρχει κάποιος θεσμοθετημένος μηχανισμός που να επιτρέπει στο Υπουργείο να επιλέγει τους πλέον κατάλληλους και να τους αναθέτει συγκεκριμένες "αποστολές";

Θεωρώ ότι η Ελλάδα θα έπρεπε να εξετάσει σοβαρά τη δημιουργία ενός αντίστοιχου θεσμικού πλαισίου, με συγκεκριμένες κατηγορίες θέσεων:

Ειδικοί σύμβουλοι του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας.

Απόστρατοι αξιωματικοί με αποδεδειγμένη εμπειρία σε στρατηγικό σχεδιασμό, επιχειρησιακές δυνατότητες, διεθνείς συνεργασίες και διοίκηση μεγάλων οργανισμών θα μπορούσαν να υποστηρίζουν τον Υπουργό και την πολιτική ηγεσία.

Σύμβουλοι εξοπλιστικών προγραμμάτων.

Απόστρατοι με ειδική εμπειρία σε αεροπορικά, ναυτικά και χερσαία συστήματα θα μπορούσαν να συμμετέχουν στην αξιολόγηση, στην παρακολούθηση και στον έλεγχο μεγάλων εξοπλιστικών προγραμμάτων.

Τεχνολογικοί και επιστημονικοί σύμβουλοι.

Μηχανικοί και απόφοιτοι εξειδικευμένων στρατιωτικών σχολών θα μπορούσαν να αξιοποιούνται σε προγράμματα ραντάρ, ηλεκτρονικού πολέμου, C-UAS, τεχνητής νοημοσύνης, κυβερνοάμυνας και μη επανδρωμένων συστημάτων.

Στελέχωση του ΕΛΚΑΚ και των δομών αμυντικής καινοτομίας.

Η εμπειρία αποστράτων που γνωρίζουν τις πραγματικές επιχειρησιακές ανάγκες θα μπορούσε να συνεισφέρει στην αξιολόγηση προτάσεων, στον προσδιορισμό τεχνολογικών προτεραιοτήτων και στην παρακολούθηση ερευνητικών προγραμμάτων.

Συμμετοχή στην ελληνική αμυντική βιομηχανία.

Η αξιοποίηση αποστράτων με τεχνική και διοικητική εμπειρία σε θέσεις ευθύνης της ΕΑΒ και άλλων αμυντικών εταιρειών θα μπορούσε να συμβάλει στη διαχείριση σύνθετων προγραμμάτων, στη βελτίωση της παραγωγικής λειτουργίας και στην ανάπτυξη συνεργασιών με ξένες εταιρείες.

Αυτή η αξιοποίηση θα πρέπει να γίνεται με ανοικτά και αντικειμενικά κριτήρια επιλογής, σαφή περιγραφή καθηκόντων, αξιολόγηση αποτελεσμάτων και αυστηρούς κανόνες ασυμβίβαστου και αποφυγής σύγκρουσης συμφερόντων. Δεν πρόκειται για δημιουργία θέσεων τιμητικής απασχόλησης ούτε για ένα σύστημα ανταμοιβής της προηγούμενης υπηρεσίας.

Η αποστρατεία δεν πρέπει να σημαίνει απώλεια τεχνογνωσίας

Οι Ένοπλες Δυνάμεις επενδύουν επί δεκαετίες στην εκπαίδευση, στην εξειδίκευση και στην επαγγελματική εξέλιξη των αξιωματικών τους. Η εμπειρία που αποκτούν στη διοίκηση μονάδων, στη διαχείριση κρίσεων, στην τεχνική υποστήριξη και στον σχεδιασμό επιχειρήσεων αποτελεί πολύτιμο εθνικό κεφάλαιο.

Είναι παράδοξο μια χώρα να επενδύει τόσο χρόνο και χρήμα στην εκπαίδευση και στην επαγγελματική εξέλιξη των στελεχών της και μόλις αυτά αποστρατευθούν, να μην έχει έναν οργανωμένο μηχανισμό αξιοποίησης της συσσωρευμένης γνώσης τους.

Δεν υποστηρίζω ότι κάθε απόστρατος πρέπει να βρίσκει δουλειά στο Υπουργείο Άμυνας...

Υποστηρίζω όμως ότι πρέπει να υπάρχει η δυνατότητα επιλογής των κατάλληλων ανθρώπων, ανεξαρτήτως βαθμού, για συγκεκριμένες θέσεις στις οποίες η εμπειρία τους μπορεί να προσφέρει μετρήσιμο αποτέλεσμα.

Οι απόστρατοι δεν είναι ένα ανθρώπινο δυναμικό που ολοκλήρωσε τη χρησιμότητά του για την εθνική άμυνα. Είναι ένα απόθεμα εμπειρίας, γνώσης και τεχνογνωσίας που, εφόσον αξιοποιηθεί σωστά, μπορεί να συνεχίσει να προσφέρει στην εθνική ασφάλεια.

Τελικά αυτό είναι ένα ζήτημα που θα έπρεπε να απασχολήσει σοβαρά την πολιτική και στρατιωτική ηγεσία του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας.

Ενδεικτικές πηγές :

- ΗΠΑ: [US Code – 5 U.S.C. §3326](https://uscode.house.gov/us/usc/119-118/t5/s3326/).

- Ηνωμένο Βασίλειο: [UK Parliament – Retired Officers serving as MoD civil servants](https://hansard.parliament.uk/Lords/1999-06-23/debates/3588d259-4e7e-4c07-b764-3ece65a7ad29/RetiredOfficersSalariesAndConditionsOfService).

- Γαλλία: [Défense Mobilité](https://lannuaire.service-public.gouv.fr/gouvernement/ecc791d4-d2ed-4a3b-bc5d-29ad45ce7938) και [Article L.4139-2](https://www.info.gouv.fr/organisation/commission-nationale-d-orientation-et-d-integration-cnoi/cnoi-la-procedure-l4139-2).

- Γερμανία: [Bundeswehr – Civilian Careers](https://www.bundeswehr.de/de/menschen-karrieren/zivile-laufbahnen-bundeswehr).