Ο χάρτης του Μητσοτάκη στον ΟΗΕ, η διπλωματική σημασία του και τα επόμενα βήματα

Μπάμπης Παπασπύρος

Η εικόνα ενός Έλληνα πρωθυπουργού να παρουσιάζει ενώπιον του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ έναν χάρτη που αποτυπώνει το τουρκολιβυκό μνημόνιο, την ελληνική ΑΟΖ και τη γεωγραφική σχέση της Ελλάδας με την Κύπρο δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη διπλωματική παρέμβαση. Είναι μια κίνηση με ιδιαίτερο συμβολισμό, καθώς μεταφέρει την αντιπαράθεση με την Τουρκία από το επίπεδο των γενικών πολιτικών δηλώσεων στο πεδίο της γεωγραφίας και του Διεθνούς Δικαίου.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης, παρουσιάζοντας τον χάρτη στο Συμβούλιο Ασφαλείας, επέλεξε να αποτυπώσει με οπτικό και άμεσα κατανοητό τρόπο τις ελληνικές αντιρρήσεις απέναντι στο τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019. Πρόκειται για το μνημόνιο που υπέγραψαν η Τουρκία και η τότε κυβέρνηση της Λιβύης, επιχειρώντας να χαράξουν θαλάσσια οριοθετική γραμμή μεταξύ τους, αγνοώντας την επήρεια ελληνικών νησιών, μεταξύ των οποίων η Κρήτη, η Ρόδος, η Κάρπαθος, η Κάσος και το Καστελόριζο

Η ελληνική θέση είναι σαφής: το συγκεκριμένο μνημόνιο δεν παράγει έννομα αποτελέσματα εις βάρος τρίτων κρατών και παραβιάζει τα δικαιώματα που απορρέουν από το Δίκαιο της Θάλασσας για τα ελληνικά νησιά.

Στη διεθνή πολιτική, ένας χάρτης μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντικός με μια μακροσκελή διπλωματική δήλωση. Ιδιαίτερα όταν απευθύνεται σε ένα ακροατήριο που δεν παρακολουθεί καθημερινά τις ελληνοτουρκικές διαφορές.

Η χαρτογραφική απεικόνιση επιτρέπει σε εκπροσώπους κρατών, διπλωμάτες και διεθνείς οργανισμούς να αντιληφθούν αμέσως τη γεωγραφική πραγματικότητα και το περιεχόμενο μιας διαφοράς. Στην περίπτωση του τουρκολιβυκού μνημονίου, η απεικόνιση της γραμμής που επιχειρεί να συνδέσει τις τουρκικές και λιβυκές ακτές, παρακάμπτοντας την ελληνική νησιωτική επικράτεια, αναδεικνύει το βασικό πρόβλημα της τουρκικής επιχειρηματολογίας.

Δεν είναι τυχαίο ότι η Τουρκία χρησιμοποιεί εδώ και χρόνια τη χαρτογραφία ως εργαλείο πολιτικής και στρατηγικής επικοινωνίας. Η περίφημη «Γαλάζια Πατρίδα» (Mavi Vatan) δεν αποτελεί απλώς έναν χάρτη. Είναι ένα οπτικό εργαλείο προβολής των τουρκικών διεκδικήσεων, το οποίο έχει ενσωματωθεί στη δημόσια ρητορική, στην πολιτική και στη στρατιωτική αντίληψη της Άγκυρας.

Η ελληνική διπλωματία, επομένως, έχει κάθε λόγο να απαντά και στο ίδιο επίπεδο: με τεκμηριωμένους χάρτες, γεωγραφικά δεδομένα και σαφή αναφορά στο διεθνές νομικό πλαίσιο.

Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν προκύπτει, από τα διαθέσιμα ιστορικά τεκμήρια, αντίστοιχη περίπτωση άλλου Έλληνα πρωθυπουργού που να παρουσίασε προσωπικά σε διεθνές βήμα έναν τόσο συγκεκριμένο χάρτη για τις ελληνικές θαλάσσιες διεκδικήσεις και το τουρκολιβυκό μνημόνιο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα δεν έχει ασκήσει στο παρελθόν τη  διπλωματική της επιχειρηματολογία. Το Υπουργείο Εξωτερικών και η Μόνιμη Αντιπροσωπεία της Ελλάδας στον ΟΗΕ έχουν καταθέσει επιστολές, συντεταγμένες και χάρτες, προβάλλοντας τις ελληνικές θέσεις απέναντι στις τουρκικές ενέργειες.

Υπάρχει, επίσης, η προηγούμενη δημόσια παρέμβαση του Κυριάκου Μητσοτάκη στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ το 2022, όταν χρησιμοποίησε χάρτη για να αναδείξει τις τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο και τη λογική της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Η διαφορά στη σημερινή περίπτωση είναι η συγκεκριμένη στόχευση: η αντιπαράθεση με το τουρκολιβυκό μνημόνιο και η ανάδειξη των ελληνικών δικαιωμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της συγκεκριμένης χαρτογραφικής απεικόνισης είναι η γεωγραφική σχέση των θαλάσσιων ζωνών Ελλάδας και Κύπρου.

Η δυνατότητα οριοθέτησης ΑΟΖ μεταξύ των δύο κρατών αποτελεί ένα ζήτημα με ιδιαίτερη γεωπολιτική και στρατηγική σημασία. Η γεωγραφική συνέχεια των δυνητικών θαλάσσιων δικαιωμάτων τους στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελεί αντικείμενο νομικής και διπλωματικής συζήτησης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπάρχει ήδη συμφωνημένη οριοθέτηση.

Η σημασία της είναι προφανής. Μια μελλοντική συμφωνία Ελλάδας–Κύπρου θα μπορούσε να ενισχύσει τη συνεργασία των δύο κρατών στην Ανατολική Μεσόγειο και να αποτελέσει σημαντικό στοιχείο της περιφερειακής ενεργειακής και γεωπολιτικής στρατηγικής.

Να τονίσουμε ότι, σύμφωνα με αποκαλύψεις του τ. ΥΠΕΞ Κύπρου Ρολάνδη τον Νοε. 2013 στον ΣΚΑΙ , το 2003 όταν η Κύπρος υπέγραψε συμφωνία για ΑΟΖ με Αίγυπτο, η ελληνική πλευρά είχε ζητήσει να μετακινηθεί κατά 15 χιλ. ανατολικότερα το δυτικό άκρο της οριοθετικής γραμμής της Κύπρου...

Ακριβώς γι' αυτό, η "χαρτογραφική" ανάδειξη της επαφής των ΑΟΖ Ελλάδας και Κύπρου δεν είναι μια απλή τεχνική λεπτομέρεια. Αποτυπώνει μια ευρύτερη στρατηγική διάσταση, η οποία υπερβαίνει τα στενά όρια μιας διμερούς ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης

Ωστόσο, η παρουσίαση ενός χάρτη, όσο σημαντική και αν είναι, δεν αρκεί από μόνη της για να μεταβάλει τους συσχετισμούς στην Ανατολική Μεσόγειο.

Χρειάζεται συνέχεια. Η Ελλάδα οφείλει να αξιοποιεί κάθε διαθέσιμο διεθνές βήμα για να παρουσιάζει τις θέσεις της, να ενημερώνει συστηματικά τα κράτη-μέλη του ΟΗΕ και να τεκμηριώνει τις νομικές και γεωγραφικές παραμέτρους των ελληνικών δικαιωμάτων.

Η Τουρκία έχει επενδύσει επί χρόνια στη δημιουργία και προβολή μιας συγκεκριμένης γεωπολιτικής αφήγησης. Η Ελλάδα δεν μπορεί να περιορίζεται σε αντιδράσεις εκ των υστέρων. Οφείλει να διαμορφώνει με πράξεις τη δική της τεκμηριωμένη αφήγηση και να την προβάλλει με συνέπεια.

Η παρουσίαση του χάρτη από τον Κυριάκο Μητσοτάκη στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ αναδεικνύει μια διάσταση της διπλωματίας που συχνά υποτιμάται: τη δύναμη της οπτικής τεκμηρίωσης.

Η Ελλάδα διαθέτει ισχυρά γεωγραφικά και νομικά επιχειρήματα. Το ζητούμενο είναι να τα μετατρέπει σε κατανοητά και πειστικά εργαλεία διεθνούς ενημέρωσης, χωρίς υπερβολές και χωρίς να συγχέει τις διεκδικήσεις με τα ήδη κατοχυρωμένα δικαιώματα.

Η αντιπαράθεση με τη «Γαλάζια Πατρίδα» δεν μπορεί να περιορίζεται σε ανακοινώσεις και διπλωματικές διαμαρτυρίες. Απαιτεί συστηματική παρουσία, τεκμηρίωση, νομική επιχειρηματολογία και στρατηγικό σχεδιασμό.

Γιατί τελικά, στη διεθνή διπλωματία, δεν αρκεί να έχεις δίκιο. Πρέπει να μπορείς να το τεκμηριώσεις, να το παρουσιάσεις και να το καταστήσεις κατανοητό στη διεθνή κοινότητα.

Και ένας σωστά τεκμηριωμένος χάρτης μπορεί να αποτελέσει ένα από τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία αυτής της προσπάθειας.

Σε κάθε περίπτωση όμως, απαιτείται συντονισμός και συνομιλίες με την Κυπριακή Δημοκρατία και την Αίγυπτο για υπογραφή συμφωνιών ΑΟΖ, καθώς και ενίσχυση της παρουσίας της ελληνικής επιχειρηματολογίας στους ευρωπαϊκούς και διεθνείς θεσμούς.