"Πρωταθλητές" στις απορροφήσεις "Αφανείς" σε προϊόντα: Το ευρωπαϊκό δίλημμα της αριστείας και το ελληνικό παράδοξο στην έρευνα

Φωτογραφία με Copilot AI

Μπάμπης Παπασπύρος

Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε ένα παράδοξο που διαρκεί πολλά χρόνια. Από τη μια, μιλάει για συνοχή, ισότητα ευκαιριών και στήριξη των λιγότερο ανεπτυγμένων περιοχών. Από την άλλη, στο πεδίο της έρευνας εφαρμόζει ένα σύστημα που επιβραβεύει τους ήδη ισχυρούς. Το περίφημο κριτήριο της «Αριστείας» στα προγράμματα Horizon λειτουργεί σαν φίλτρο που αφήνει πίσω του ολόκληρες χώρες και περιφέρειες.

Μέσα σε αυτό το ευρωπαϊκό σκηνικό, η Ελλάδα εμφανίζεται ως μια ιδιότυπη περίπτωση: πρωταθλήτρια στην προσέλκυση κονδυλίων, αλλά αδύναμη στη μετατροπή της έρευνας σε προϊόντα και πατέντες. Ένα εθνικό success story που δεν μεταφράζεται σε οικονομικό αποτέλεσμα

Η Ευρώπη των δύο ταχυτήτων

Στα ευρωπαϊκά προγράμματα έρευνας, η «Αριστεία» δεν είναι απλώς ένας όρος. Είναι μια ολόκληρη φιλοσοφία που καθορίζει ποιος παίρνει χρηματοδότηση και ποιος μένει εκτός. Πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της Γερμανίας, της Ολλανδίας και της Σκανδιναβίας συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο μέρος των πόρων, δημιουργώντας ένα δίκτυο ισχυρών «κόμβων» που ενισχύονται συνεχώς.

Η λογική είναι απλή:  

όσο περισσότερες δημοσιεύσεις, προιόντα και υποδομές έχεις, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχεις να κερδίσεις την επόμενη χρηματοδότηση.  

Αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως Matthew Effect, το «τω έχοντι δοθήσεται». Και στην πράξη σημαίνει ότι οι ισχυροί γίνονται ισχυρότεροι, ενώ οι αδύναμοι μένουν πίσω.

Την ίδια στιγμή, η πολιτική συνοχής της ΕΕ προσπαθεί να κάνει το αντίθετο: να στηρίξει τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές. Δύο λογικές που συγκρούονται, χωρίς να συναντιούνται.

Η «Κοιλάδα του Θανάτου» της ευρωπαϊκής καινοτομίας

Πηγή: Strategic Technologies for Europe Platform - European Union

Ακόμη και όταν η Ευρώπη παράγει εξαιρετική επιστημονική γνώση, δυσκολεύεται να τη μετατρέψει σε προϊόντα. Το λεγόμενο Valley of Death,  το κενό ανάμεσα στην έρευνα και την αγορά, παραμένει βαθύ.

Στις περισσότερες χώρες της περιφέρειας, η έλλειψη βιομηχανικής βάσης, επενδυτικών κεφαλαίων και μηχανισμών μεταφοράς τεχνολογίας σημαίνει ότι πολλά ερευνητικά αποτελέσματα μένουν στα συρτάρια, ή καταλήγουν να εξαγοραστούν από μεγάλες εταιρείες του Βορρά.

Το ελληνικό παράδοξο: Πρωταθλητές χωρίς προϊόντα

Η Ελλάδα αποτελεί μια από τις πιο ενδιαφέρουσες εξαιρέσεις στον ευρωπαϊκό χάρτη. Παρά το μικρό μέγεθος της οικονομίας και τις περιορισμένες εθνικές επενδύσεις στην έρευνα, οι ελληνικοί φορείς έχουν καταφέρει κάτι εντυπωσιακό:

Η Ελλάδα βρίσκεται στην 7η θέση στην ΕΕ σε απορρόφηση κονδυλίων Horizon.

Και όχι μόνο αυτό:

- Συμμετέχει σε περίπου 16,5% των ευρωπαϊκών έργων.  

- Προσελκύει περίπου 4,5% του συνολικού προϋπολογισμού του Horizon Europe.  

- Είναι 1η ανάμεσα στις χώρες του προγράμματος Widening. Το πρόγραμμα Widening (επίσημα Widening Participation and Spreading Excellence) είναι μια πρωτοβουλία της Ε.Ε που σχεδιάστηκε για να γεφυρώσει το χάσμα στην έρευνα και την καινοτομία μεταξύ των χωρών της ΕΕ 

- Βρίσκεται στην 8η θέση στους συντονιστές έργων.

Πρόκειται για μια πραγματική επιτυχία του ελληνικού επιστημονικού δυναμικού.

Αλλά υπάρχει ένα πρόβλημα. Ένα μεγάλο πρόβλημα.

Πηγή: StudioU / Getty Images

Η Ελλάδα δεν μετατρέπει αυτή την επιτυχία σε προϊόντα.

- Μόλις 3%–5% των έργων οδηγούν σε εμπορικά αποτελέσματα.  

- Ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι 12%–15%.  

- Στο EIC Accelerator φτάνει το 44%. Το EIC Accelerator είναι ένα κορυφαίο χρηματοδοτικό πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο πλαίσιο του Horizon Europe. Στόχος του είναι να υποστηρίξει νεοφυείς επιχειρήσεις (start-ups) και μικρομεσαίες επιχειρήσεις (SMEs) που αναπτύσσουν ρηξικέλευθες, υψηλού κινδύνου και υψηλού αντίκτυπου καινοτομίες (deep-tech), με σκοπό τη δημιουργία νέων αγορών ή τη διατάραξη των ήδη υπαρχουσών

Η ελληνική έρευνα είναι εξαιρετική.  

Η ελληνική παραγωγή είναι αδύναμη.

Η Ελλάδα μπορεί να παράγει γνώση χωρίς να μετατρέπει πάντοτε τη γνώση σε πνευματική ιδιοκτησία, τεχνολογία, επιχείρηση και τελικά προϊόν.

Πού κολλάει η Ελλάδα;

Η βιομηχανική βάση είναι μικρή

Οι ελληνικές επιχειρήσεις δεν έχουν την τεχνολογική ικανότητα να απορροφήσουν την έρευνα.

Η γραφειοκρατία πνίγει την καινοτομία

Η ίδρυση spin-offs και η διαχείριση καινοτόμων προτάσεων παραμένουν δύσκολες διαδικασίες.

Τα πανεπιστήμια λειτουργούν ως «εργοστάσια projects»

Πολλές ομάδες υποβάλλουν προτάσεις για να εξασφαλίσουν χρηματοδότηση και θέσεις εργασίας, που δεν οδηγούν σε προϊόντα.

Τι πρέπει να αλλάξει στην Ευρώπη και στην Ελλάδα

Η Ευρώπη πρέπει να αποφασίσει τι θέλει...να ενισχύσει τους ισχυρούς ή να στηρίξει τους αδύναμους.  

Δεν μπορεί να κάνει και τα δύο με τον ίδιο τρόπο.

Η Ελλάδα πρέπει να κάνει κάτι ακόμη πιο δύσκολο:  

να μετατρέψει την ακαδημαϊκή της αριστεία σε παραγωγική καινοτομία.

Αυτό σημαίνει:

- στρατηγική με έμφαση στην μεταφορά τεχνολογίας,  

- σύνδεση της έρευνας με τη βιομηχανία και την άμυνα,  

- ενίσχυση των spin-offs,  

- πραγματική στήριξη των TRL 4–7,  

- και μια στρατηγική που δεν θα μετρά μόνο απορροφήσεις, αλλά αποτελέσματα.

Για την Ελλάδα, η πρόκληση της επόμενης δεκαετίας δεν είναι απλώς η διατήρηση των υψηλών ποσοστών απορρόφησης στο Horizon Europe. Η ουσιαστική πρόκληση έγκειται στη μετάβαση από την «ακαδημαϊκή αριστεία» στην «παραγωγική καινοτομία». Αυτό απαιτεί τη στοχευμένη  μεταφορά τεχνολογίας, την άμεση σύνδεση της έρευνας με την αμυντική, βιομηχανική και ψηφιακή βάση της χώρας.

Σημαντική είναι και η επαναδιαπραγμάτευση των ευρωπαϊκών συσχετισμών, ώστε η συνοχή και η αριστεία να λειτουργούν ως συμπληρωματικοί και όχι αλληλοαναιρούμενοι πυλώνες της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.