Η αμυντική βιομηχανία του Ισραήλ: Μαθήματα στρατηγικής αυτάρκειας και καινοτομίας

Το Ισραήλ αποτελεί μια από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις μικρού κράτους που κατόρθωσε να αναπτύξει μια ισχυρή, τεχνολογικά προηγμένη και εξαγωγικά προσανατολισμένη αμυντική βιομηχανία. Παρά το περιορισμένο γεωγραφικό μέγεθος, τον μικρό πληθυσμό και την έλλειψη φυσικών πόρων, συγκαταλέγεται σταθερά στους δέκα μεγαλύτερους εξαγωγείς αμυντικού υλικού παγκοσμίως, δίπλα σε υπερδυνάμεις όπως οι ΗΠΑ, η Ρωσία και η Κίνα. Το ερώτημα που ανακύπτει είναι εύλογο: πώς ένα μικρό κράτος πέτυχε κάτι τέτοιο σε έναν εξαιρετικά ανταγωνιστικό και πολιτικά ευαίσθητο τομέα;

Η απάντηση βρίσκεται στη διαχρονική στρατηγική επιλογή του Ισραήλ να αντιμετωπίσει την αμυντική βιομηχανία όχι απλώς ως παραγωγό οπλικών συστημάτων, αλλά ως πολλαπλασιαστή ισχύος, μοχλό τεχνολογικής ανάπτυξης και θεμέλιο εθνικής ασφάλειας. Από τη δεκαετία του 1930, ήδη πριν από την ίδρυση του κράτους, αναπτύχθηκαν υπόγειες δομές παραγωγής οπλισμού για λόγους αυτοάμυνας. Μετά το 1948 και τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, τα εμπάργκο και οι περιορισμοί στις εισαγωγές όπλων ανάγκασαν το Ισραήλ να επενδύσει συστηματικά στην εγχώρια παραγωγή.

Η αμυντική βιομηχανία του Ισραήλ εξελίχθηκε μέσα από διαδοχικές φάσεις. Αρχικά κυριάρχησε η λογική της αυτάρκειας, ιδιαίτερα μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών και τον Πόλεμο του Γιομ Κιπούρ. Το κράτος επένδυσε μαζικά στην ανάπτυξη οπλικών συστημάτων, από άρματα μάχης και αεροσκάφη έως πυραύλους, UAVs και συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου. Ωστόσο, τη δεκαετία του 1980 έγινε σαφές ότι η πλήρης αυτάρκεια δεν ήταν οικονομικά βιώσιμη. Τότε επήλθε μια στρατηγική στροφή: από την παραγωγή ολοκληρωμένων πλατφορμών στην ανάπτυξη υψηλής τεχνολογίας, αισθητήρων, λογισμικού, ηλεκτρονικών και συστημάτων πολλαπλασιασμού ισχύος.

Σήμερα, ο πυρήνας της ισραηλινής αμυντικής βιομηχανίας αποτελείται από τρεις μεγάλες εταιρείες – Israel Aerospace Industries (IAI), Elbit Systems και Rafael, οι οποίες καλύπτουν σχεδόν το 90% της συνολικής παραγωγής. Παράλληλα, περισσότερες από 200 μικρότερες εταιρείες δραστηριοποιούνται σε εξειδικευμένες αγορές, κυρίως στους τομείς των UAVs, των ραντάρ, του κυβερνοχώρου, των συστημάτων C4ISR και της ηλεκτροοπτικής τεχνολογίας. Το κοινό χαρακτηριστικό όλων είναι ο έντονος εξαγωγικός προσανατολισμός, καθώς περίπου το 70% της παραγωγής κατευθύνεται σε αγορές του εξωτερικού.

Πολιτική προμηθειών των IDF και ρόλος του Υπουργείου Άμυνας

Η πολιτική προμηθειών οπλικών συστημάτων των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων (IDF) χαρακτηρίζεται από υψηλό βαθμό κεντρικού σχεδιασμού και στενής διασύνδεσης με την εγχώρια αμυντική βιομηχανία. Το Υπουργείο Άμυνας του Ισραήλ (IMoD) λειτουργεί ως ο βασικός φορέας διαχείρισης των εξοπλιστικών προγραμμάτων, με τις IDF να καθορίζουν τις επιχειρησιακές απαιτήσεις και τις τεχνικές προδιαγραφές, ενώ το IMoD αναλαμβάνει τη χρηματοδότηση, τη σύναψη συμβάσεων και την υλοποίηση των προμηθειών. Η ισραηλινή νομοθεσία ευνοεί σαφώς την εγχώρια παραγωγή (“buy local”), εκτός των περιπτώσεων όπου οι προμήθειες χρηματοδοτούνται μέσω της αμερικανικής στρατιωτικής βοήθειας (FMF). Με τον τρόπο αυτό διασφαλίζεται σταθερός φόρτος εργασίας για τις ισραηλινές εταιρείες και διατηρούνται κρίσιμες τεχνολογικές ικανότητες εντός της χώρας, χωρίς να αποκλείεται η διεθνής συνεργασία μέσω συμπαραγωγών και αντισταθμιστικών ωφελημάτων.

Καθοριστικό ρόλο στη διευκόλυνση των εξαγωγών και της έρευνας και ανάπτυξης (R&D) διαδραματίζουν οι εξειδικευμένες δομές του Υπουργείου Άμυνας. Η Διεύθυνση Αμυντικής Έρευνας και Ανάπτυξης (DDR&D) αποτελεί τον κεντρικό μηχανισμό σχεδιασμού και εποπτείας των προγραμμάτων R&D, λειτουργώντας ως γέφυρα μεταξύ των επιχειρησιακών αναγκών των IDF και των τεχνολογικών δυνατοτήτων της βιομηχανίας και της ακαδημαϊκής κοινότητας. Παράλληλα, η SIBAT   δρα ως ο βασικός βραχίονας προώθησης των ισραηλινών αμυντικών εξαγωγών, αναπτύσσοντας κυβερνητικές συμφωνίες, ανοίγοντας νέες αγορές και υποστηρίζοντας τις εταιρείες μέσω σχημάτων government-to-government συνεργασίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα συνεκτικό σύστημα, στο οποίο το κράτος δεν περιορίζεται στον ρόλο του αγοραστή ή ρυθμιστή, αλλά λειτουργεί ενεργά ως επιταχυντής της εθνικής αμυντικής βιομηχανίας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η στρατηγική σχέση Ισραήλ–ΗΠΑ, η οποία λειτούργησε καταλυτικά για την εξέλιξη της ισραηλινής αμυντικής βιομηχανίας. Η αμερικανική στρατιωτική βοήθεια επέτρεψε στο Ισραήλ να αποκτήσει προηγμένα οπλικά συστήματα, μειώνοντας το βάρος του αμυντικού προϋπολογισμού, ενώ παράλληλα δημιούργησε ευκαιρίες συμπαραγωγής και μεταφοράς τεχνογνωσίας. Προγράμματα όπως το Iron Dome, το David’s Sling και το Arrow αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα συνεργασίας με άμεσο επιχειρησιακό και εξαγωγικό αποτύπωμα.

Το σημαντικότερο πλεονέκτημα του Ισραήλ, ωστόσο, δεν είναι τα εργοστάσια ή οι αμυντικές δαπάνες, αλλά το ανθρώπινο κεφάλαιο. Η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία, η στενή διασύνδεση στρατού–βιομηχανίας–ακαδημαϊκής κοινότητας και η έμφαση στην έρευνα δημιουργούν ένα μοναδικό οικοσύστημα καινοτομίας. Πολλοί μηχανικοί, στελέχη και επιχειρηματίες της αμυντικής βιομηχανίας είναι πρώην αξιωματικοί, με άμεση γνώση των επιχειρησιακών αναγκών, γεγονός που επιταχύνει την ανάπτυξη νέων συστημάτων και μειώνει το ρίσκο αποτυχίας.

Τα διδάγματα από το ισραηλινό παράδειγμα είναι ιδιαίτερα χρήσιμα για μικρά και μεσαία κράτη που επιδιώκουν να ενισχύσουν την εθνική τους αμυντική βιομηχανία. 

Πρώτον, απαιτείται σαφής στρατηγική επιλογή και μακροπρόθεσμη πολιτική βούληση. 

Δεύτερον, η έμφαση πρέπει να δοθεί σε εξειδικευμένες τεχνολογίες υψηλής προστιθέμενης αξίας και όχι στην αυτάρκεια σε όλα τα επίπεδα. Τρίτον, η στενή διασύνδεση Ενόπλων Δυνάμεων, βιομηχανίας και έρευνας αποτελεί προϋπόθεση επιτυχίας. 

Και τέλος, οι διεθνείς συνεργασίες δεν αποτελούν απειλή, αλλά εργαλείο ενίσχυσης της εθνικής ισχύος.

Το Ισραήλ απέδειξε ότι η αμυντική βιομηχανία, όταν εντάσσεται σε ένα συνεκτικό εθνικό σχέδιο, μπορεί να λειτουργήσει ταυτόχρονα ως ασπίδα ασφάλειας και ως κινητήρας τεχνολογικής και οικονομικής ανάπτυξης. Ένα παράδειγμα που αξίζει να μελετηθεί σοβαρά.

Υ. Γ

Με πληροφορίες από: "Israel defense industry, what we can learn from it?" , Donatas Palavenis (Department of Political Science, General Jonas Žemaitis Military Academy, Vilnius, Lithuania)