Ο δρόμος προς την αποκλιμάκωση: Πώς θα μπορούσε να τερματιστεί ο πόλεμος Ισραήλ-ΗΠΑ με το Ιράν;

Μπάμπης Παπασπύρος

Τον Μάρτιο του 2026, ο πόλεμος ΗΠΑ-Ισραήλ εναντίον Ιράν έχει εισέλθει στην τρίτη εβδομάδα του, με εντατικές αεροπορικές επιχειρήσεις, χιλιάδες πυραύλους και drones από ιρανική πλευρά, κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ, σοβαρές απώλειες ειδικά στο Ιράν και παγκόσμιες οικονομικές αναταράξεις (τιμές πετρελαίου brend πάνω από $103/βαρέλι). Παρά την κλιμάκωση, με στοχευμένες επιδρομές σε IRGC, εσωτερική ασφάλεια, βαλλιστικά και πυρηνικές εγκαταστάσεις, και δηλώσεις από Trump («way ahead of schedule») και Netanyahu για "βοήθεια σε εσωτερική ανατροπή", ακόμα και τώρα υπάρχουν διπλωματικά και στρατηγικά μονοπάτια προς αποκλιμάκωση. 

Το παράθυρο όμως στενεύει ραγδαία. Η γεωπολιτική σκακιέρα της Μέσης Ανατολής θυμίζει συχνά μια "πυριτιδαποθήκη" έτοιμη να εκραγεί. Μια παρατεταμένη γενικευμένη σύγκρουση θα αποτελούσε εφιάλτη για την παγκόσμια ασφάλεια και οικονομία. Ωστόσο, ακόμα και στα πιο δυσοίωνα σενάρια, υπάρχουν λύσεις που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην παύση των εχθροπραξιών, αν και η τρέχουσα δυναμική δείχνει μεγαλύτερη πιθανότητα φθοράς παρά γρήγορης λύσης.

Η διπλωματία των "μεγάλων δυνάμεων" και η διαμεσολάβηση 

Για να σταματήσει ένας τέτοιος πόλεμος, η λύση δεν θα προέλθει μόνο από τους εμπόλεμους. Η παρέμβαση Κίνας και Ρωσίας, που διατηρούν στενούς δεσμούς με την Τεχεράνη (αγορές πετρελαίου, πώληση όπλων), θα μπορούσε να προσφέρει στο Ιράν μια διέξοδο με αντάλλαγμα οικονομικές εγγυήσεις, αποφεύγοντας την πλήρη στρατιωτική κατάρρευση. Μέχρι σήμερα, όμως, η ενεργός μεσολάβησή τους παραμένει περιορισμένη. 

Συμφωνία για πυρηνικά

Η ρίζα της έντασης παραμένει το πυρηνικό πρόγραμμα. Ένας τερματισμός θα απαιτούσε μια νέα, πολύ πιο αυστηρή συμφωνία που θα περιλαμβάνει μόνιμους και απροειδοποίητους ελέγχους από τον ΙΑΕΑ, προσφέροντας στο Ιράν σταδιακή άρση των κυρώσεων ως αντάλλαγμα για την πλήρη παύση του εμπλουτισμού ουρανίου. Η τρέχουσα στρατιωτική φθορά (επιθέσεις σε Natanz, Isfahan, Taleghan 2, Minzadehei κ.ά.) μπορεί να μειώσει τις απαιτήσεις της Τεχεράνης σε μελλοντικές διαπραγματεύσεις, αλλά η πλήρης εξάλειψη του προγράμματος παραμένει αδύνατη το Ιράν διατηρεί γνώση και υλικά. 

Η αποδυνάμωση των "Proxies" (Πληρεξουσίων) 

Ο πόλεμος με το Ιράν διεξάγεται σε κάποιο βαθμό και μέσω τρίτων. Η σταθερή αποδυνάμωση οργανώσεων όπως η Hezbollah, οι Houthis και η Hamas είναι προϋπόθεση για την ειρήνη. Αν επιτευχθούν τοπικές συμφωνίες εκεχειρίας στον Λίβανο, την Υεμένη ή τη Γάζα (όπου η ένταση έχει κλιμακωθεί παράλληλα), το Ιράν χάνει τα εργαλεία πίεσης που χρησιμοποιεί κατά του Ισραήλ, αναγκάζοντάς το να προσέλθει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων χωρίς τα περιφερειακά του στηρίγματα. 

Εσωτερικές πιέσεις και κοινωνική κόπωση και αναταραχές

Συχνά, οι πόλεμοι τελειώνουν όταν το κόστος στο εσωτερικό γίνεται μη αναστρέψιμο. 

Στο Ιράν: Η οικονομική εξαθλίωση, η κόπωση από τις συνεχείς κυρώσεις, οι διακοπές ρεύματος/καυσίμων και οι απώλειες από τις επιδρομές μπορούν να αναγκάσουν το καθεστώς σε μια "ηρωική υποχώρηση" για να διασφαλίσει την επιβίωσή του από εσωτερικές εξεγέρσεις ειδικά μετά τις μαζικές διαδηλώσεις και την καταστολή των τελευταίων ετών. 

Το σενάριο της «εσωτερικής κατάρρευσης» (αλλαγή καθεστώτος)

Η οικονομική εξαθλίωση και η οργή για την καταστολή μπορεί να πυροδοτήσει μια μαζική εξέγερση κατά των Μουλάδων. Σε αυτό το σενάριο, η πτώση του καθεστώτος οδηγεί σε μια νέα ηγεσία που θα τερμάτιζε αμέσως τις εχθροπραξίες με τη Δύση για να επικεντρωθεί στην εσωτερική επιβίωση

Σε ΗΠΑ και Ισραήλ: Η πίεση των ψηφοφόρων για αποφυγή ενός "αιώνιου πολέμου" με τεράστιο οικονομικό και ανθρώπινο κόστος (απώλειες στρατιωτών, άνοδος τιμών ενέργειας) αποτελεί πάντα τροχοπέδη για την παράταση των επιχειρήσεων. 

Η ισορροπία είναι εξαιρετικά λεπτή. Οποιαδήποτε λύση απαιτεί αυτό που στη διπλωματία ονομάζεται "αμοιβαία σωτηρία προσώπου": να μπορούν και οι δύο πλευρές να ισχυριστούν ότι πέτυχαν τους στόχους τους χωρίς να φαίνονται ηττημένες. 

Παρά την ύπαρξη αυτών των λύσεων, η τρέχουσα φάση δείχνει μεγαλύτερη πιθανότητα παρατεταμένης φθοράς παρά γρήγορης αποκλιμάκωσης, εκτός αν υπάρξει δραματική αλλαγή, όπως εσωτερική κατάρρευση στο Ιράν, ισχυρή διπλωματική πίεση από Κίνα/Ρωσία, ή ξαφνική πολιτική στροφή στις ΗΠΑ/Ισραήλ λόγω εσωτερικών πιέσεων. 

Το κόστος είναι ήδη τεράστιο και αυξάνεται καθημερινά.