Αποικιοκρατία και ηγεμονία η ίδια ιστορία με διαφορετική σημαία

Μπάμπης Παπασπύρος

Η κατηγορία κατά των Ηνωμένων Πολιτειών ότι παρεμβαίνουν συστηματικά στα εσωτερικά άλλων χωρών, ανατρέπουν κυβερνήσεις, απομακρύνουν ή εξοντώνουν ηγέτες και προωθούν καθεστώτα ευνοϊκά για τα συμφέροντά τους, ακούγεται συχνά τις τελευταίες δεκαετίες. Από το Ιράν (1953) και τη Γουατεμάλα (1954), μέχρι τη Χιλή (1973), το Αφγανιστάν, το Ιράκ και τη Λιβύη, η λίστα είναι μακριά και προκαλεί έντονη κριτική.

Ωστόσο, αν κοιτάξουμε την ιστορία πιο πίσω, θα δούμε ότι αυτή η συμπεριφορά δεν είναι αποκλειστικά αμερικανική εφεύρεση, ούτε κάτι πρωτοφανές. Οι ευρωπαϊκές αποικιοκρατικές δυνάμεις, ιδίως η Μεγάλη Βρετανία, η Γαλλία, το Βέλγιο, η Ολλανδία, η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Δανία κλπ, εφάρμοζαν παρόμοιες (και συχνά πολύ πιο ωμές και εκτεταμένες) πρακτικές για αιώνες.

Η Ευρωπαϊκή Αποικιοκρατία: Παρέμβαση, Ανατροπή, Εξόντωση

Οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες δεν περιορίζονταν σε «απλή» εκμετάλλευση εδαφών. Συχνά ανέτρεπαν τοπικούς ηγέτες, εγκαθιστούσαν μαριονέτες, διέλυσαν παραδοσιακές δομές εξουσίας και χρησιμοποιούσαν βία σε μαζική κλίμακα για να εξασφαλίσουν τον έλεγχο.

Μεγάλη Βρετανία

Η Βρετανική Αυτοκρατορία ήταν η μεγαλύτερη που γνώρισε η ιστορία. Στην Ινδία, η East India Company (και αργότερα το Στέμμα το 1947 με τον Βρετανό λόρδος Mάουντμπατεν εκτελεί χρέη ως τελευταίος αντιβασιλέας των Ινδιών) ανέτρεψε ηγεμονίες, εξαγόρασε ή εξουδετέρωσε ηγέτες και επέβαλε απευθείας διοίκηση μετά την εξέγερση του 1857. 

Στην Αφρική, οι Βρετανοί ανέτρεψαν βασιλείς (π.χ. Ashanti, Zulu), ενώ στην Αίγυπτο (1882) κατέλαβαν τη χώρα καταστέλλοντας εθνικιστική εξέγερση για να προστατεύσουν τα οικονομικά συμφέροντα (Suez). Στο Ιράν και αλλού υποστήριζαν φιλοβρετανικούς ηγέτες και παρενέβαιναν όταν χρειαζόταν. Η ανατροπή του Μοσαντέκ (1953), ήταν το πιο διάσημο παράδειγμα (Επιχείρηση Αίας / Operation Ajax). Όταν ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός Μοχαμάντ Μοσαντέκ αποφάσισε να εθνικοποιήσει το ιρανικό πετρέλαιο (που τότε ήλεγχε η βρετανική Anglo-Iranian Oil Company, η σημερινή BP)

Βέλγιο 

Το Κονγκό υπό τον Λεοπόλδο Β΄ (1885–1908) αποτελεί ένα από τα πιο ακραία παραδείγματα. Ο βασιλιάς το διαχειριζόταν ως προσωπική ιδιοκτησία, επιβάλλοντας καταναγκαστική εργασία για καουτσούκ και ελεφαντόδοντο. Εκτιμήσεις μιλούν για εκατομμύρια νεκρούς από βία, πείνα και ασθένειες. Όποιος τοπικός ηγέτης αντιστεκόταν, εξοντωνόταν ή αντικαθίστατο.

Γαλλία

Στην Αλγερία (1830–1962) η Γαλλία διεξήγαγε σκληρούς πολέμους, χρησιμοποίησε στρατόπεδα συγκέντρωσης, βασανιστήρια και μαζικές εκτελέσεις για να καταστείλει την αντίσταση. Στη Δυτική Αφρική και Ινδοκίνα ανέτρεπε τοπικές δομές και εγκαθιστούσε διοικήσεις.

Ισπανία, Ολλανδία, Πορτογαλία, Δανία

Η Ισπανία στην Αμερική με τους Κονκισταδόρ κατέστρεψε αυτοκρατορίες  (Αζτέκοι, Ίνκας) με βία και πολλά εγκλήματα και εγκατέστησε Αντιβασιλείς.

Η Ολλανδία στην Ινδονησία χρησιμοποιούσε βία για να ελέγξει εμπορικούς δρόμους και τοπικούς ηγεμόνες. 

Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ολλανδία προσπάθησε να επανακτήσει τον έλεγχο, οδηγώντας σε έναν αιματηρό πόλεμο. Μια ιστορική έρευνα (2022) έδειξε ότι οι ολλανδικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν «συχνή και εκτεταμένη» ακραία βία.

Η Πορτογαλία στην Αφρική (Αγκόλα, Μοζαμβίκη) διατήρησε αποικίες μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1970 με πολέμους και καταστολή.

Δανία

Η Δανία διέπραξε σοβαρές βιαιότητες και εγκλήματα στις αποικίες της, ιδιαίτερα στις Δανικές Δυτικές Ινδίες (σημερινά Αμερικανικά Παρθένα Νησιά: Άγιος Θωμάς, Άγιος Ιωάννης, Άγιος Κρουά) και στη Γροιλανδία. Στα νησιά της Καραϊβικής, η  δουλεία ήταν σκληρή και απάνθρωπη με: μαζικές μεταφορές σκλάβων από την Αφρική, βασανιστήρια, μαστιγώσεις, ακρωτηριασμοί και εκτελέσεις για παραμικρή αντίσταση. Η εξέγερση των σκλάβων στον Άγιο Ιωάννη το 1733 (μία από τις μεγαλύτερες και μακροβιότερες στις Αμερικές) καταστάληκε με ακραία βία: οι Δανοί, με βοήθεια από Γάλλους, σκότωσαν εκατοντάδες εξεγερμένους, ενώ πολλοί αυτοκτόνησαν για να γλιτώσουν τα βασανιστήρια. Το ίδιο συνέβη αργότερα, το 1848 στην εξέγερση στον Άγιο Κρουά

Οι ΗΠΑ: Συνέχεια ή Αλλαγή Κλίμακας;

Οι ΗΠΑ, ιδιαίτερα μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, ανέλαβαν ρόλο παγκόσμιου ηγεμόνα. Πολλές παρεμβάσεις τους (π.χ. CIA-υποκινούμενα πραξικοπήματα) θυμίζουν τις ευρωπαϊκές πρακτικές, αλλά με διαφορές:Οι Ευρωπαίοι έκαναν άμεση αποικιοκρατία (κατοχή, διοίκηση, εκμετάλλευση για αιώνες).  

Οι ΗΠΑ προτιμούσαν έμμεσο έλεγχο (φιλοαμερικανικά καθεστώτα, οικονομική εξάρτηση, μυστικές επιχειρήσεις).  

Η κλίμακα των ΗΠΑ είναι παγκόσμια, ενώ οι Ευρωπαίοι επικεντρώνονταν σε συγκεκριμένες ηπείρους.

Ένα Επαναλαμβανόμενο Μοτίβο

Όποιος κατηγορεί σήμερα τις ΗΠΑ για παρεμβατισμό, θα πρέπει να αναγνωρίσει ότι δεν βιώνουν κάτι εντελώς νέο ή μοναδικό. Βιώνουν μια παραλλαγή ενός παλιού μοτίβου: η ισχυρότερη δύναμη της εποχής της παρεμβαίνει, ανατρέπει, εγκαθιστά, εκμεταλλεύεται χρησιμοποιώντας κάθε φορά τα εργαλεία και τη γλώσσα της εποχής της (θρησκεία και «πολιτισμός» στο παρελθόν, «δημοκρατία» και «ανθρώπινα δικαιώματα» σήμερα).

Η διαφορά δεν είναι στην ηθική (που ήταν πάντα προβληματική), αλλά στα μέσα, στην κλίμακα και στη αιτιολόγηση. Οι Ευρωπαίοι το έκαναν ανοιχτά και για αιώνες. Οι ΗΠΑ το κάνουν πιο διακριτικά, πιο τεχνολογικά εξελιγμένα και με μεγαλύτερη παγκόσμια εμβέλεια.

Ίσως το μάθημα της ιστορίας είναι ότι «οι Αμερικανοί δεν είναι χειρότεροι», αλλά ότι η ισχύς τείνει να παράγει παρέμβαση ανεξαρτήτως σημαίας, εποχής ή ιδεολογίας. Όμως οι λαοί που υφίστανται τις συνέπειες πληρώνουν το τίμημα, όπως συνέβαινε πριν 100, 200 ή 400 χρόνια.