Όταν Ρώσοι και Βρετανοί κατέλαβαν το Ιράν το 1941 – Η ιστορία επαναλαμβάνεται σήμερα

Μπάμπης Παπασπύρος

Το μακρινό καλοκαίρι του 1941, εν μέσω του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, συνέβη ένα γεγονός που συγκλόνισε το Ιράν και άλλαξε για πάντα την πορεία της χώρας. 

Οι Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής, η Μεγάλη Βρετανία και η Σοβιετική Ένωση, εισέβαλαν από κοινού σε ένα ουδέτερο κράτος και ανάγκασαν τον βασιλιά του, Ρεζά Σαχ Παχλαβί, να παραιτηθεί και να εξοριστεί.

Το ιστορικό πλαίσιο

Ο Ρεζά Σαχ είχε αναλάβει την εξουσία το 1925, ιδρύοντας τη δυναστεία των Παχλαβί και επιχειρώντας να εκσυγχρονίσει βίαια το Ιράν. Είχε στενές οικονομικές και τεχνικές σχέσεις με τη ναζιστική Γερμανία, η οποία του παρείχε ειδικούς και τεχνογνωσία. Όταν η Γερμανία εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση τον Ιούνιο του 1941 (Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα), οι Σύμμαχοι χρειάστηκαν επειγόντως έναν ασφαλή δρόμο ανεφοδιασμού προς τους Σοβιετικούς. Το Ιράν, με τον σιδηρόδρομο Τρανς-Ιρανικό και τα λιμάνια του Περσικού Κόλπου, ήταν ιδανικό. Επιπλέον, τα ιρανικά πετρέλαια (ιδιαίτερα το διυλιστήριο του Abadan) ήταν ζωτικής σημασίας για τον πόλεμο.

Οι Σύμμαχοι ζήτησαν από τον Ρεζά Σαχ να εκδιώξει τους χιλιάδες Γερμανούς ειδικούς που ζούσαν στο Ιράν. Ο Σαχ αρνήθηκε, δηλώνοντας την ουδετερότητα της χώρας του. Αυτό αποτέλεσε την αφορμή.

Η εισβολή (25 Αυγούστου – 31 Αυγούστου 1941)

Στις 25 Αυγούστου 1941, χωρίς προηγούμενη κήρυξη πολέμου, ξεκίνησε η επιχείρηση Countenance:

Οι Βρετανοί (κυρίως ινδικές και βρετανικές δυνάμεις) εισέβαλαν από το νότο (από το Ιράκ και τον Περσικό Κόλπο), καταλαμβάνοντας γρήγορα τα πετρέλαια του Abadan και τις νότιες πόλεις.

Οι Σοβιετικοί εισέβαλαν από τον βορρά (από τον Καύκασο), καταλαμβάνοντας το Ταμπρίζ, το Μασχάντ και άλλες βόρειες περιοχές.

Η αντίσταση του ιρανικού στρατού ήταν ελάχιστη. Ο στρατός ήταν κακώς εξοπλισμένος, ανοργάνωτος και όχι προετοιμασμένος. Σε μόλις 6 ημέρες η χώρα είχε καταληφθεί σχεδόν ολοκληρωτικά.

Η πτώση του Ρεζά Σαχ

Στις 16 Σεπτεμβρίου 1941, υπό την πίεση των Συμμάχων, ο Ρεζά Σαχ αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τον θρόνο. Εξορίστηκε πρώτα στη Μαυρίτιο και μετά στη Νότια Αφρική, όπου πέθανε το 1944. Στη θέση του ανέβηκε ο 22χρονος γιος του, Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, ο τελευταίος Σάχ του Ιράν.

Η χώρα χωρίστηκε σε δύο ζώνες κατοχής:  

Βόρειο Ιράν-Σοβιετική ζώνη  

Νότιο Ιράν-Βρετανική ζώνη

Οι Σύμμαχοι άνοιξαν τον Περσικό Διάδρομο (Persian Corridor), μέσω του οποίου πέρασαν εκατομμύρια τόνοι προμηθειών (Lend-Lease) προς τη Σοβιετική Ένωση.

Μακροπρόθεσμες συνέπειες

Η εισβολή και η εξορία του Ρεζά Σαχ θεωρούνται από πολλούς Ιρανούς ως κλασικό παράδειγμα ξένης επέμβασης και παραβίασης της εθνικής κυριαρχίας. Η καχυποψία προς τις Μεγάλες Δυνάμεις (Δύση και Ρωσία) ενισχύθηκε βαθιά. Η καθυστέρηση των Σοβιετικών στην αποχώρηση (παρέμειναν μέχρι το 1946) αποτέλεσε μία από τις πρώτες εντάσεις του Ψυχρού Πολέμου.Ο Μοχάμεντ Ρεζά Σαχ, που ανέβηκε στον θρόνο χάρη στην εισβολή, κυβέρνησε μέχρι την Ισλαμική Επανάσταση του 1979.

Το 1941, λοιπόν, δύο υπερδυνάμεις, Βρετανοί και Σοβιετικοί, εισέβαλαν στο Ιράν, εξεδίωξαν τον Ρεζά Σαχ και άλλαξαν για πάντα την ιστορία της χώρας. Μια πράξη που, ακόμα και σήμερα, παραμένει βαθιά χαραγμένη στη συλλογική μνήμη των Ιρανών.

Σήμερα, σχεδόν 85 χρόνια μετά τη βρετανο-σοβιετική εισβολή του 1941, η ιστορία φαίνεται να επαναλαμβάνεται με τρόπο που θυμίζει τις παλιές ξένες επεμβάσεις. Τις τελευταίες ημέρες του Ιανουαρίου 2026, το Ιράν βυθίζεται σε μια άνευ προηγουμένου κρίση: μαζικές διαδηλώσεις ξέσπασαν από τα τέλη Δεκεμβρίου 2025 λόγω οικονομικής κατάρρευσης και δραματικής πτώσης του ριάλ, εξελίχθηκαν σε πανεθνική εξέγερση και συνάντησαν ακραία βία από το καθεστώς. Χιλιάδες νεκροί , εκτιμήσεις κυμαίνονται από 3.000 έως και πάνω από 16.500, δεκάδες χιλιάδες συλλήψεις, ολοκληρωτικό μπλακ άουτ στο διαδίκτυο και στρατιωτική περικύκλωση μεγάλων πόλεων. 

Παράλληλα, οι Μεγάλες Δυνάμεις επανέρχονται στο προσκήνιο: οι ΗΠΑ υπό τον Τραμπ απειλούν με στρατιωτική επέμβαση, το Ισραήλ παρακολουθεί στενά και προειδοποιεί για νέα πλήγματα, ενώ η Ρωσία στέλνει θωρακισμένα οχήματα και ελικόπτερα για να βοηθήσει το καθεστώς να καταστείλει την εξέγερση. 

Όπως το 1941, όταν Βρετανοί και Σοβιετικοί εισέβαλαν για να εξυπηρετήσουν τα δικά τους στρατηγικά συμφέροντα και ανέτρεψαν τον Ρεζά Σαχ, έτσι και τώρα οι ξένες δυνάμεις φαίνονται έτοιμες να επέμβουν, είτε ανοιχτά είτε έμμεσα, εκμεταλλευόμενες την εσωτερική αναταραχή. 

Η ιστορία διδάσκει ότι οι Μεγάλες Δυνάμεις σπάνια μένουν αδιάφορες και η επανάληψη αυτή δείχνει ότι η γεωπολιτική σκακιέρα της περιοχής παραμένει αμείλικτη.