Πόσο "αμερικανικό" είναι το F-35;

Το μαχητικό F-35 Lightning II  θεωρείται ένα από τα κορυφαία μαχητικά αεροσκάφη της εποχής μας. Με πάνω από 1.200 αεροσκάφη που έχουν ήδη παραδοθεί και δεσμευμένες παραγγελίες για περισσότερα από 3.000 αεροσκάφη σε τουλάχιστον 20 χώρες, το πρόγραμμα F-35 έχει παγκόσμια εμβέλεια. 

Σύμφωνα με το Eurasian times  ένα σημαντικό ποσοστό του αεροσκάφους κατασκευάζεται εκτός ΗΠΑ. Περίπου 30–42 % του F-35 παράγεται στο εξωτερικό,  σε τρεις ηπείρους, πριν συναρμολογηθεί τελικά στο Τέξας των ΗΠΑ. 

Παρά την διεθνή συμπαραγωγή, οι ΗΠΑ διατηρούν πλήρη έλεγχο του προγράμματος, κυρίως μέσω της κυριότητας του πηγαίου κώδικα, του λογισμικού και της διαχείρισης των ευαίσθητων τεχνολογιών. 

Οι εταίροι & οι υποκατασκευαστές

Τα επίπεδα επενδυτών (Tiers)

Το σχέδιο F-35 ήταν εξαρχής σχεδιασμένο ως πολυεθνικό πρόγραμμα συνεργασίας. Οι διεθνείς εταίροι κατατάχθηκαν σε διάφορα επίπεδα (tiers) επένδυσης:

Η Μεγάλη Βρετανία είναι ο μοναδικός εταίρος Tier 1, με αρχική επένδυση ύψους 2,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Αυτό της δίνει εκτεταμένη πρόσβαση σε τεχνολογία και δεδομένα εκτός των ΗΠΑ. 

Στο επίπεδο Tier 2 ανήκουν η Ιταλία και η Ολλανδία, με αρχικές επενδύσεις 1 δισεκατομμυρίου και 800 εκατ. δολαρίων αντίστοιχα. 

Στο Tier 3 εντάσσονται χώρες όπως η Αυστραλία, Καναδάς, Δανία, Νορβηγία. Ορισμένες εξ αυτών (π.χ. η Τουρκία) είχαν αρχική συμμετοχή αλλά απομακρύνθηκαν (η Τουρκία αποβλήθηκε το 2018 λόγω της αγοράς του ρωσικού συστήματος S-400). 

Επιπλέον, χώρες όπως η Ιαπωνία και το Ισραήλ συμμετέχουν μέσω ειδικών συμφωνιών ή αγορών μέσω του συστήματος FMS (Foreign Military Sales). 

Παγκόσμιο δίκτυο προμηθευτών

Η παραγωγή πολλών εξαρτημάτων του F-35 γίνεται σε διάφορες χώρες:

Η Βρετανία, ως Tier 1 εταίρος, κατασκευάζει σημαντικά υποσυστήματα: ατράκτου (rear fuselage), υποσυστήματα ηλεκτρονικού πολέμου (EW), το σύστημα Barracuda, και άλλα. 

Η Rolls-Royce (Βρετανία) κατασκευάζει μέρος του συστήματος LiftSystem για τη STOVL έκδοση F-35B. 

Η Ιταλία συμμετέχει μέσω της Leonardo με οπτικούς αισθητήρες, ηλεκτρονικά, εξαρτήματα κινητήρα, ενώ στη μονάδα Cameri πραγματοποιείται τελική συναρμολόγηση στην Ευρώπη. 

Η Ολλανδία (μέσω της GKN Fokker) κατασκευάζει θυρίδες, συστήματα αλεξιπτώτου (drag parachute) και radar. 

Η Αυστραλία κατασκευάζει κάθετα πτερύγια και uplock actuators. 

Στον Καναδά, εταιρείες παράγουν αναδιπλούμενες πτέρυγες και σύνθετα πάνελ που συνδυάζουν δομική απόδοση με χαμηλή ανιχνευσιμότητα. 

Η Νορβηγία συνεισφέρει με πτέρυγες και άλλα εξαρτήματα. 

Στη Γερμανία, η Rheinmetall παράγει τμήματα ατράκτου για περίπου 400 F-35s.

Το Ισραήλ κατασκευάζει εξωτερικές πτέρυγες, δεξαμενές καυσίμου, συστήματα EW και άλλα στοιχεία. 

Παράλληλα, μέσα στις ΗΠΑ, πολλές εταιρείες συμμετέχουν ως υπεργολάβοι: Lockheed Martin (κύριος ανάδοχος), Northrop Grumman, Pratt & Whitney (κινητήρες), Raytheon, Honeywell, L3Harris, Collins Aerospace κ.ά. 

Παρόλο που υπάρχει αυτή η πολύπλευρη διεθνής κατανομή παραγωγής, οι ΗΠΑ διατηρούν τον πλήρη έλεγχο του προγράμματος και τη διοίκηση του έργου. 

Από τη θεωρία στην πράξη: οι περιορισμοί και οι όροι

Όροι πώλησης και χρήσης

Οι ΗΠΑ, ως κύριες ιδιοκτήτριες του “οικοσυστήματος” του F-35, θέτουν αυστηρούς όρους στα κράτη που το αγοράζουν:

• Ορισμένες χώρες έχουν αποκλισθεί ή αποβληθεί από το πρόγραμμα λόγω γεωπολιτικών αποφάσεων. Π.χ. η Τουρκία αποκλείστηκε το 2018 λόγω της απόκτησης του ρωσικού S-400. 
• Στο παρελθόν, Ισραηλινοί πιλότοι με διπλή υπηκοότητα απαγορεύτηκαν από το να πετάξουν το F-35. 
• Η χρήση του F-35 συχνά συνοδεύεται από περιορισμούς, π.χ. σε διεθνείς ασκήσεις, ειδικά αν συμμετέχουν χώρες που ήδη λειτουργούν συστήματα όπως το S-400. 

Αυτό σημαίνει ότι, παρόλο που ένα μεγάλο μέρος κατασκευάζεται διεθνώς, ο τελικός έλεγχος και οι περιορισμοί στη χρήση του παραμένουν υπό τον έλεγχο των ΗΠΑ.

Τεχνολογική κυριαρχία και ασφάλεια

Τα απόρρητα στοιχεία του αεροσκάφους όπως τεχνολογίες stealth, λογισμικό διαχείρισης, σύστημα υλικοτεχνικής υποστήριξης (logistics), θεωρούνται «καρδιά» του προγράμματος. Η αμερικανική κυβέρνηση και η Lockheed Martin διαφυλάσσουν αυστηρά αυτά τα στοιχεία ώστε να μην υπάρξει διαρροή τεχνολογίας. 

Αυτή η στρατηγική επιτρέπει στις ΗΠΑ να διατηρούν “δικλείδες ασφαλείας” για:

• Τον έλεγχο του λογισμικού και των αναβαθμίσεων
• Την προμήθεια ανταλλακτικών
• Την έγκριση χρήσης και λειτουργίας σε διαφορετικά περιβάλλοντα

Έτσι, παρότι ένα σημαντικό μερίδιο της κατασκευής είναι διεθνές, ο «έλεγχος» παραμένει αμερικάνικος.

Η παγκόσμια κατανομή της παραγωγής έχει πολλαπλά οφέλη:

• Κόστος και αποδοτικότητα: Με τη συμμετοχή ξένων εταιρειών μειώνεται το κόστος παραγωγής και επιτυγχάνονται οφέλη κλίμακας.
• Κοινοπραξίες: Δίνει σε συμμάχους ένα αίσθημα συμμετοχής και επένδυσης στο πρόγραμμα, ενισχύοντας συμμαχικές δεσμεύσεις.
• Βιομηχανική ανάπτυξη: Οι χώρες που συμμετέχουν αναπτύσσουν τεχνογνωσία και τεχνολογική βάση.

Ανεξαρτήτως του διεθνούς βάρους στην παραγωγή, οι ΗΠΑ κρατούν τα σημαντικότερα εργαλεία ελέγχου: πηγαίο κώδικα, αναβαθμίσεις, όρους χρήσης. Αυτό σημαίνει ότι οι χώρες που διαθέτουν F-35 δεν είναι πλήρως ανεξάρτητες και οποιαδήποτε αθέτηση όρων ή αλλαγή συμμαχιών μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμούς ή αποκλεισμούς, όπως συνέβη με την Τουρκία.